Die cun Die … DAE SARDIGNA E DAE ATERUE

Limbas minoritàrias e immersione linguìstica

GIAGU LEDDA — 2023-12-24T10:58:52Z

It'est s'immersione linguìstica? Est una metodologia de imparu chi cunsistet in s'espositzione totale o partziale a una limba, in totu sas tapas iscolàsticas; tenet comente obietivu fundamentale, comune e cumpartzidu in totu su mundu in ue est aplicada, su de imparare a faeddare in su mìnimu tempus possìbile sa limba de su logu, una limba chi non si faeddat in domo. Esistint mètodos diferentes de immersione, mètodos chi devent tènnere in contu unos cantos aspetos sotziolinguìsticos e culturales pro èssere aplicados a una sotziedade cuncreta.

S'immersione linguìstica est unu mètodu educativu giai aplicadu in Canadà, in ue sunt ufitziales s'inglesu e su frantzesu, e in Bèlgiu. In Bèlgiu si faeddant, e sunt ufitziales, duas limbas diferentes chi cun sos annos ant definidu su pròpriu territòriu linguìsticu, francu sa capitale e carchi àtera zona, limbas chi sunt: su frantzesu e s'olandesu, faeddadu custu ùrtimu, in sas Fiandras. Istoricamente in sos duos territòrios si sunt produidas situatziones de diglossia chi ant creadu unas cantas indetzisiones pro s'adotzione de s'immersione linguìstica. Ma est dae tempus però chi s'olandesu est sa limba veiculare in sas Fiandras, cun totu chi su nùmeru de famìlias in ue non si faeddat siat artu, incluidas sas famìlias de migrantes.

Unu de sos aspetos prus importantes a s'ora de analizare sa situatzione est su cuntestu sotziolinguìsticu de sa sotziedade.

Pro cantu riguardat sa Catalugna, sa presèntzia de sa limba catalana est minimada meda mescamente in s'àrea metropolitana de Bartzellona e in àteras zonas, pro s'immigratzione importante in custas ùrtimas deghinas de annos; pro assegurare duncas chi su catalanu sigherat biu, netzessàriu e ùtile pro sa sotziedade e a su matessi tempus adatare sos migrantes a una situatzione sotzioterritoriale noa, tocaiat a fàghere carchi cosa. S'immersione però no est pensada petzi pro una minoria, o unas minorias linguìsticas, ma pro sa sotziedade in generale.

In Catalugna, su modellu at fissadu sa limba catalana comente limba veiculare de totu sas matèrias iscolàsticas, francu de sas àteras limbas chi s'istùdiant: sa limba castigliana e s'inglesa.

Sa prima aplicatzione de su Programma de Immersione Linguìstica (PIL) in Catalugna est de s'annu iscolàsticu 1983-84 in deghennoe iscolas pùblicas e cun sos annos at incluidu totu sas iscolas pùblicas catalanas, e at fatu a manera chi:
– sos alunnos de limba materna catalana siant bilìngues cando finint s'iscola obligatòria, ca s'ambiente sotziale de sa Catalugna est favorèvole meda a su castiglianu;
– sos alunnos chi non tenent su catalanu comente limba materna siant cumpetentes in sas duas limbas ufitziales in Catalugna, a su matessi livellu de sos chi tenent su catalanu comente limba materna, gràtzias a sa metodologia de s'immersione. Est dimustradu, in prus, cun istùdios reghentes, chi su bilinguismu agiudat a èssere prus capassos a imparare àteras limbas.

S'immersione linguìstica est istadu s'istrumentu determinante de sa prus parte de sa populatzione de limba materna catalana, pro s'universalizatzione de sa connoschèntzia e su domìniu desa limba pròpria, limba no insignada in antis in sas iscolas e persighida istoricamente e sistematicamente dae sos guvernos tzentrales de Madrid.

Unu grupu de eurodiputados, liberales, de sa destra e de s'estrema destra, invitados dae entidades ispagnolistas catalanòfobas, contràrias a s'immersione linguìstica, pro cunfirmare s'idea chi sa limba castigliana est persighida in su modellu educativu catalanu, sunt bènnidos sa chida colada in Catalugna pro analizare s'immersione linguìstica in sas iscolas. Custos eurodiputados si sunt reunidos mescamente cun pessones chi cheriant dimustrare chi su modellu educativu catalanu persighit sa limba castigliana, mai sunt andados a visitare un'iscola in ue si àplicat s'immersione linguìstica e si nche sunt andados cun sa matessi idea chi sunt bènnidos:
– su modellu de educatzione catalanu persighit su castiglianu e creat unu modellu de esclusione sotziale;
– sa supervivèntzia de su catalanu no est in perìgulu.
Su problema de sas limbas minoritàrias est e restat unu problema polìticu.

Eutanasia in Ispagna

GIAGU LEDDA — 2023-06-18T15:28:46Z

It'est s'eutanasia? Est su deretu chi tenent sas pessones a mòrrere cun dignidade, sena dolore.

S'Ispagna tenet dae su mese de martzu de su 2021 una normativa de s'eutanasia chi dat una risposta giurìdica, ecuilibrada e garantista, a una dimanda de sa sotziedade atuale, basada in sa cumpatibilidade de unos cantos printzìpios fundamentales comente sunt sos deretos a sa vida, a s'integridade fìsica e morale, a sa dignidade, a sa libertade o a s'autonomia de sa voluntade.

S'obietivu de sa lege est su de reconnòschere unu deretu nou: su de pòdere rechèrrere e retzire sa prestatzione de s'eutanasia, deretu chi currispondet a sas pessones chi tenent totu sos rechisitos istabilidos legalmente a sollitzitare e retzire s'agiudu netzessàriu pro mòrrere cun dignidade. Sa matessi lege règulat sos deretos e doveres de professionistas sanitàrios chi partètzipant in sa prestatzione.

Podent dimandare sa prestatzione totu sas pessones adultas chi sufrant una maladia "grave e incuràbile" o una "suferèntzia grave, crònica e chi procurat incapatzidade", chi pròvocat unu dolore fìsicu o psìchicu" chi non si podet aguantare.

Si devent acumprire sos rechisitos sighentes:
– Tènnere totu s'informatzione riferida a su protzessu mèdicu.
– Solletzitare pro iscritu sa dimanda, a manera voluntària e cun una diferèntzia de bìndighi dies intre s'una e s'àtera.
– Tènnere una maladia grave e incuràbile comente istabilidu dae sa lege.

Totu sos documentos devent èssere firmados dae su patziente in dae in antis de su personale mèdicu e incluidos in s'istòria clìnica sua.

Realizada sa prima dimanda, su/a dotore/a responsàbile devet verificare sos rechisitos e istabilire una detzisione cun su patziente. A pustis su patziente devet presentare unas segunda dimanda e su/a dotore/a responsàbile devet consultare unu professionale mèdicu pro verificare chi si dant totu sos rechisitos.

Su casu passat duncas a sa Commissione de Garantzia e Avaloramentu pro verificare chi totu su protzessu est fatu segundu sa lege.

Sa Commissione designat duos membros: unu professionale mèdicu e unu giurista chi ant a fàghere una relata pro sa presidèntzia de sa Commissione chi
la cunsignat a su/a dotore/a responsàbile pro chi protzedant a sa prestatzione.

Su patziente podet fàghere recursu a una detzione negativa de sos dotores de sa Commissione de Garantzia e Avaloramentu.

Sa prestatzione podet èssere fata in unos cantos tzentros pùblicos o privados o in sa matessi residèntzia de su patziente. Sa sustàntzia podet èssere amministrada dae su personale mèdicu o dada a su patziente pro chi isse etotu si l'amministret.

Chi su/a dotore/a faeddet in sa limba de su patziente tenet efetos positivos in sa salude de su patziente.

GIAGU LEDDA — 2023-05-18T07:44:29Z

Un'istùdiu publicadu in sa rivista de s'Assòtziu de sos Mèigos de su Canadà (CMA) signalat chi s'impreu de sa limba de su patziente intre dotore e patziente megiorat sa prògnosi mèdica finas a su puntu chi s'arriscu de mortalidade mìnimat a su 24% in sos francòfonos e a su 54% in sos chi non tenent nen su frantzesu e nen s'inglesu comente limba materna.

Una de sas rivistas mèdicas prus prestigiosas de s'istadu ispagnolu, Medicina Clínica, at publicadu un'artìculu, a propòsitu de sa limba impreada cun sos patzientes in territòrios bilìngues, de tres dotores chi traballant in Catalugna, ma nàschidos foras de Catalugna; issos ant cunsideradu chi deviant imparare su catalanu pro esertzitare sa professione in unu territòriu bilìngue e definint sa connoschèntzia de sas limbas e culturas autòctonas comente parte de sas cumpetèntzias professionales chi devent tènnere sos dotores. Non si tratat, afirmant, de una chistione legale, si tratat chi su patziente si sentit prus rispetadu si su dotore/a li faeddat in sa limba sua e isse duncas s'at a acrarire mègius pro ispiegare su chi tenet. Sa limba est un'elementu de autonomia e de dignidade de su patziente. Cada unu tenet sa manera sua de si espressare e tocat a tènnere sensibilidade pro sa limba ca si nono su dotore cumprendet petzi sa parte superfitziale de su chi narat su patziente.

Sa manera de comente sa pessone espressat sas emotziones suas o su dolore chi tenet est dipendente dae s'isfera afetiva e est cunditzionada dae sa cultura e dae s'ambiente familiare. Sa limba materna incluit una parte importante de informatzione emotzionale. Sos sentimentos primàrios, sos primos ammentos e pensamentos si formant in sa limba materna.

Inoghe in Catalugna, in ue su catalanu est coofitziale, petzi su 26,4% de sas pessones faeddat a manera esclusiva in catalanu cun su dotore suo, nùmeru inferiore meda riguardu a s'impreu fitianu de sa limba. Unu motivu podet èssere s'aumentu de pessones immigradas, ma àteru motivu podet èssere sa mobilidade professionale. In su 2021 su 41% de sos noos iscritos in s'Òrdine de sos Mèigos fiant de foras de sa Catalugna, su 22% latinoamericanos e su 18% de su restu de s'Ispagna.

Sos Òrdines de sos Mèigos catalanos collàborant cun su Consòrtziu pro sa normalizatzione linguìstica e oferint cursos ofitziales de limba catalana, ma otènnere su tìtulu est voluntàriu. Si diat pòdere aplicare s'òbligu de connòschere sa limba de su logu? E in Sardigna, mi pregunto deo, sos dotores e su personale sanitàriu devent connòschere a prus de s'italianu nessi unos fundamentos de limba sarda?

SERGIO SALVI nos nch'at lassadu!

Diegu Corràine — 2023-04-25T10:10:42Z

A dolu mannu, s'amigu de sa limba sarda e de sos Sardos, SERGIO SALVI, nos nch'at lassadu, su 23 de abrile de su 2023 in Firenze, a 90 annos.

Est semper istadu finas amigu de sa Sotziedade pro sa Limba Sarda e autore de sas Editziones Papiros, chi at pubblicadu unos cantos, medas, libros suos, finas a s'ùrtimu L'ASIA DI MEZZO!

Est connotu e apretziadu comente iscritore e istudiosu mannu de sas limbas “segadas” e de sas natziones “proibidas”.

Lu pranghimus, paris cun sa mugere Elda e l'ammentamus, paris cun totu sos amigos sardos, friulanos, islovenos, ladinos, otzitanos, catalanos, bascos, galitzianos e de àteras natziones chi l'ant connotu e istimadu, gherrende in pare pro sa liberatzione linguìstica e natzionbale de sos pòpulos.

Sigomente nos agradat a l'ammentare forte e de mente aberta e crara, publicamus inoghe unas cantas fotografias de s'ùrtimu viàgiu suo in Sardigna in su mese de freàrgiu de su 2017 (in ocasione de sa DIE DE SA LIMBA MATERNA), comente òspite de onore e oradore in cunferèntzias in prode de sas limba e de sa natzione sarda, inghiriadu semper dae amigos noos e betzos che a nois, chi nos onoramus de l'àere connotu dae chimbanta annos.
Nos abbarrat s'alligria, s'umorismu suo e sas letziones e ideas de importu mannu in contu de limbas e natziones, presentes in sas deghinas de òperas suas. A lu connòschere in sa gròria.

Adriano Ceschia, Sergio Salvi; Diegu Corràine

Adriano Ceschia, Diegu Corràine, Mario Carboni, Sergio Salvi, Maria Giuseppa Cossu, Lorenzo Palermo, Gianluigi Stochino

Su catalanu s'agatat in una situatzione de minetza in sos tribunales de Catalugna Nord.

GIAGU LEDDA — 2023-04-18T18:22:50Z

In sa Frantza de sa "Liberté - Egalité - Fraternité" sos sìndigos de bator comunas nord-catalanas sunt sètzidos in su bancu de sos acusados pro àere chertu modificare su regulamentu munitzipale chi diat permìtere s'impreu de sa limba catalana in sas sessiones, sighida semper dae sa tradutzione in frantzesu. S'autore de sa denùntzia est su prefetu de sos Pirineos Orientales. Su ministeru pùblicu dat sa resone a su prefetu, sinnalende chi s'artìculu 2 de sa Costitutzione frantzesa narat chi s'ùnica limba de sa Repùblica est su frantzesu. Àteru argumentu est chi sa tradutzione in frantzesu de sos interventos ponet custa limba in inferioridade a cunfrontu cun sa catalana. "Su frantzesu est sa limba de sa Frantza e sas limbas regionales devent dare prioridade a sa limba frantzesa in sos servìtzios pùblicos", at afirmadu su prefetu.

Prus addae de unu tzertu folclorismu, s'istadu frantzesu non perdonat sa diversidade linguìstica e culturale in foras de unas cantas làcanas autorizadas. Un'istadu fundamentadu in sos valores republicanos si sentit minetzadu cando calicunu, mancari si tratet de una comuna de frontera, impreat cun normalidade una limba chi no est sa frantzesa.

Sas bator comunas denuntziadas, pro si defensare, tzitant s'artìculu 75.1 de sa matessi Costitutzione frantzesa, chi afirmat: "... sas limbas regionales sunt parte de su patrimòniu frantzesu" e defensant chi est custu su chi faghent: impreare àteras limbas, che a sa catalana, sena tènnere perunu efetu in sa frantzesa.

S'atacu a sas limbas minoritàrias non connoschet làcanas.

Sas belle 150 limbas nadias de sa Rùssia sunt perdende faeddadores e "status", a cunfrontu cun su russu semper prus presente.

HÈCTOR ALÒS I FONT — 2023-04-15T15:51:44Z

Sos tzensimentos de sa populatzione in contu de limbas

Pro sighire s'evolutzione de su nùmeru de faeddadores de sas belle 150 limbas nadias de sa Rùssia, sos tzensimentos de sa populatzione sunt unu de sos inditadores prus afidàbiles. A dolu mannu, custu no at a èssere su casu de su tzensimentu de su 2021, chi sos datos linguìsticos printzipales sunt istados publicados de reghente. Su problema est chi sos intervistadores ant fatu pagas intervistas e datos medas sunt istados cumpilados in via amministrativa. Su resurtadu est chi su nùmeru de pessones sena informatziones in contu de sas limbas faeddadas est artziadu a sos isteddos: 1,4 milliones in su tzensimentu de su 2002, 4,5 in su 2010 e 12,1 (8,1% de sa populatzione) in su 2021.

Declinu generalizadu, cun pagas etzetziones, de sas prus de 30 limbas minoritàrias ufitziales

Sende gasi, su cuadru chi essit a campu dae s'anàlisi de sos datos est unu declinu generalizadu, cun pagas etzetziones, de sas prus de 30 limbas minoritàrias ufitziales (in manera nominale) in sas repùblicas russas (semper in prus de su russu).

Si tratat de sas limbas prus ispainadas e cun bastante amparu istitutzionale a livellu regionale. Est impressionante su nùmeru de custas limbas chi ant cumintzadu a pèrdere faeddadores in s'ùrtima dècada o chi ant creschidu su tassu de pèrdida de faeddadores in sa dècada pretzedente: adyghe, ciuvasciu, dargwa, karachay-balkaru, lezghianu, mari de sas praterias, ossetu, sakhà, tàtaru in Tatarstan.

Àteros sighint in su declinu chi aiant giai tentu in sa dècada pretzedente, comente s'àvaru, su cabardinu, su komi, su mari de sos montes, su mokša e s'erza. Semus faeddende de pèrdidas, a su sòlitu, intre su 10% e su 30% de sos faeddadores in una dècada, a bias fintzas de prus.

Su casu de su tàtaru in Tatarstan

Sa bandera de su Tatarstàn

Su casu de su tàtaru in Tatarstan est forsis su prus eclatante. Su tàtaru est sa limba minoritària prus faeddada in Rùssia, e su Tatarstan, sa repùblica chi at proadu a pònnere in pràtica sas polìticas prus in prode de sas limbas faeddadas in intro de sas làcanas suas. Cunforma a sos datos craros de su tzensimentu, su tàtaru diat àere pèrdidu unu millione de faeddadores in totu sa Rùssia in s'ùrtima dècada, chi s'agiunghet a un'àteru millione in sa dècada pretzedente. Diant abbarrare prus pagu de 3,5 milliones de faeddadores. Intre su 2002 e su 2010, at mantesu sos nùmeros suos in Tatarstan, in càmbiu, intre su 2010 e su 2021, at pèrdidu su 20%.

Su Tatarstan aiat isvilupadu in s'època post-soviètica una rete de iscolas urbanas cun insinnamentu in tàtaru.

S'ideologia de sa primatzia de su russu e de sos russos

Sende gasi, sos cambiamentos federales in sos programas de istùdiu, sa cumparta de unos cantos esàmenes obbrigatòrios noos in limba russa durante totu su percursu iscolàsticu e sa difusione dae parte su Cremlinu, in sos annos 2010, de un'ideologia de sa primatzia de su russu e de sos russos (posta in costitutzione in su 2020) ant belle de su totu annulladu custos isfortzos.

Giai dae su 2017, si sos babbos cherent chi sos fìgios e fìgias imparent una limba “regionale”, nde devent fàghere rechesta iscrita.

Custos cambiamentos sunt tropu reghentes pro causare unu càmbiu de tendèntzia gasi radicale in su nùmeru de faeddadores. Sende gasi, est possìbile chi s'afortimentu de sas polìticas de russificatzione de su guvernu federale in sos ùrtimos annos siat resèssidu a minimare sa fidelidade linguìstica, faghende a manera chi pessones cun una connoschèntzia elementare de sa limba, ma chi in su 2010 si declaraiant faeddadores de tàtaru o de àteras limbas minoritàrias, como non si declarant prus comente tales.

E si custas limbas prus faeddadas, in generale, patint custos problemas, àteras, chi tenent petzi mìgias, chentinas, deghinas de faeddadores, s'acùrtziant in manera inesoràbile a sa fine issoro.

2022: sa morte de s'ùrtimu faeddadore de s'aleutinu in Rùssia

In su mese de santugaine passadu, pro nde nàrrere una, s'agèntzia de informatzione TASS aiat annuntziadu sa morte de s'ùrtimu faeddadore de s'aleutinu in Rùssia.

Una tendèntzia negativa chi, a dolu mannu, currispondet a sa chi tenimus in àteros istados e continentes, in profetu de sas limbas istatales majoritàrias!

© DIEcunDIE

LIMBA E POLÌTICA IN GALÌTZIA

XOSÉ HENRIQUE COSTAS — 2023-03-22T13:45:26Z

In custu artìculu cherimus dare una visione lestra e generale de sas atitudines e cumportamentos linguìsticos de sos partidos polìticos e sindicados in Galìtzia dae s'aprovatzione de s'Istatutu de Autonomia in 1981.

Tocat a coniugare duos asses: a) s'asse partidos e sindicados de ubbidièntzia ispagnola vs. partidos petzi galitzianos; e b) s'asse de dereta vs. de manca.

In generale, podimus afirmare chi petzi sos partidos galitzianos tenent unu impinnu firmu e craru cun sa limba galitziana, su galego. Sos funtzionàrios pùblicos suos impreant semper su galitzianu in sas istitutziones (domos comunales, provìntzias, parlamentu galitzianu), tenent nùmenes galeghizados, faeddant petzi in galitzianu in sos adòvios cun sos mèdios de informatzione, in sos comunicados, in sa propaganda, etc. In càmbiu, in sos partidos de ubbidièntzia ispagnola, a su sòlitu tenent un'impreu “rituale” de su galitzianu in sas istitutziones, ca sa limba de cada die de funtzionàrios pùblicos medas est s'ispagnolu, e pagu contat chi siant de dereta o de manca: in sos partidos ispagnolos s'impinnu pro sa limba est prus aparente e rituale chi non reale.

Sos Partidos

In su Parlamentu de sa natzionalidade istòrica de Galìtzia dòminat su PP/Partido Popular (dereta ispagnola, 42 deputados in su parlamentu), e tenent rapresentàntzia su BNG/Bloque Nacionalista Galego (19 deputados, natzionalistas galitzianos de manca) e su PSOE/Partido Socialista Obrero Español (14 deputados, sotzialdemocràticos ispagnolos).
In sos comunos prus mannos, àreas urbanas, territòriu atlànticu e guvernos provintziales, b'at coalitziones de PSOE e BNG. In sos logos rurales e internos dòminat su PP.

Su PP (Partido Popular), de dereta ispagnola, fiat istadu fundadu e ghiadu dae polìticos franchistas cunvertidos in democràticos. In Galìtzia custu partidu tenet duas ànimas: s'urbana, classista e ispagnolista, e sa rurale, regionalista e e chi faeddat su galitzianu. Finas a 2009 aiat dominadu s'ànima rurale de limba galitzianae, ma dae ocannu, pro non pèrdere votos urbanos de dereta e, pressionadu dae su PP madrilenu, aiat cumpridu polìticas pregiuditziales meda contra a sa limba galitziana chi aiant provocadu torradas a dae segus legislativas importantes. Dae su PP si nche fiat essida sa dereta estrema de VOX (amigu de "Fratelli d'Italia") e sa dereta liberale de Ciudadanos, ambos duos decrarados inimigos de totu sas limbas diferentes dae s'ispagnolu.

Su PSOE, sotzialdemocràticu ispagnolu, est unu partidu federalista chi in Galìtzia faghet un'impreu semper rituale de su galitzianu, sende chi unos cantos dirigentes suos (pagos!) siant tzentralistas in manera crara, pro marcare una distàntzia cun su natzionalismu galitzianu. S'impinnu suo cun su galitzianu est petzi formale e “litùrgicu”, cando non sunt deretos inimigos de sa limba. Sa manca ispagnola chi si còllocat a manca de su PSOE (PCE/ Partido Comunista de España, Esquerra Unida, Marea Atlàntica, Podemos, etc.), tenet su matessi impreu rituale e impinnu formale de su PSOE. Est un'impreu litùrgicu in sas istitutziones, campagnas eletorales, adòvios, etc., ma pagu impreu a livellu internu e pagu impinnu efetivu cun sa limba de sos cuadros suos e militantes.

Su BNG (Bloque Natzionalista Galego) est unu fronte de partidos natzionalistas e indipendentistas de manca. Sa pràtica sua est su monolinguismu galitzianu e sa defensa de sa limba galitziana. In ue b'at BNG b'at presèntzia de su galitzianu, e, in ue non b'at BNG, bi podet èssere o nono. In 2012, su BNG aiat patidu duas partziduras, una pro su tzentru-manca (CxG/Compromiso por Galicia) e una àtera pro sa manca (Anova-Irmandade Nacionalista) chi si fiant ligadas in manera eletorale cun fortzas ispagnolas che a Podemos. Custos àteros partidos natzionalistas o indipendentistas (Anova, FPG, CxG) sunt finas militantes in sa limba e monolìngues in galitzianu in sas atziones pùblicas e privadas issoro.

Unu fatu chi podet pàrrere contraditòriu est chi sa base eletorale de su PP, su partidu prus lesivu pro su galitzianu, siat rurale e de limba galitziana praticada cada die, cando chi su prus de sa base eletorale de su BNG, su partidu chi prus defensat su galitzianu, siat gioventude urbana o de bidda de limba castigliana.

Sos sindicados

In contu de sindicados, acuntesset su matessi chi acuntesset cun sos partidos polìtico: sos sindicados galitzianos (natzionalistas), CIG (majoritàriu) e CUT, tenent un'impreu militante de sa limba galitziana, ma, in càmbiu, sos sindacados de ubbidièntzia ispagnola, CCOO (comunista) eUGT (sotzialista), tenent un'impreu linguìsticu rituale e un'impinnu cun sa limba galitziana “lèbiu” meda.

Pro cuncruire: petzi sas fortzas polìticas e sindicales cun su coro e su cherbeddu in Galìtzia sunt totus e in manera cra pro sa limba galitziana. Sas fortzas de ubbidièntzia ispagnola nono, ma devent pàrrere chi sunt (finas) galitzianas impreende in manera rituale su galitzianu!

Sa dispedida, a 83 annos, de Tilman Zülch, fundadore de su "Assòtziu pro sos pòpulos minetzados"

DieCunDie — 2023-03-21T09:02:29Z

Amus ischidu chi, a dolu mannu, si nch'est andadu dae custa vida, su 17 de martzu, s'amigu Tilman Zülch, amigu de su pòpulu sardu e de sos pòpulos minetzados, chi aìamus connotu in sos annos '70, a s'època de de su movimentu e de su giornale Su pòpulu sardu. Dae tando, aìamus cumintzadu una collaboratzione importante finas cun s'Assòtziu suo e sa rivista Pogrom.
Sas passèntzias nostras a sa famìlia sua, a sos collaboradores, a sos amigos!

D. Corràine

Biografia

Tilman Zülch (Libina, 2 de cabudanni de 1939 - Gotinga, 17 de martzu de su 2023), est istadu un'ativista tedescu pro sos deretos umanos. Est istadu finas su fundadore e segretàriu generale de s'Assòtziu pro sos pòpulos minetzados.

In su 1945, si nche fiat tramudadu cun sa famìlia, a pustis s'espulsione de sos tedescos de sos Sudetos. A minore aparteniat a sa Bündes Jugend, chi faghiat parte de su Movimentu de giòvanos tedescu de Amburgu. Aiat cumpretadu s'Abitur in su Gymnasium Louisenlund in su distritu de Rendsburg-Eckernförde. Aiat istudiadu polìtica e economia in Amburgu, Graz e Heidelberg.
Est istadu ativu in sos grupos polìticos universitàrios e in s'Außerparlamentarische Opposition.

In su mese de làmpadas de su 1968, aiat fundadu su grupu "Aktion: Biafra Hilfe" pro pilisare s'atentzione de su mundu in contu de su genotzìdiu in atu in su Biafra (oe Nigèria). De custu grupu Aktion fiat nàschida, in su 1970, s'Assòtziu pro sos Pòpulos Minetzados (APA).
Dae su 1979, sa sede printzipale de s'APA fiat in Gotinga. S'APA est una de sas organizatziones prus mannas pro sos deretos umanos in Europa e gosat de unu status consultivu in su Cussìgiu econòmicu e sotziale de sas Natziones Unidas e de unu status partetzipativu in su Cussìgiu de Europa.
Tilman Zülch at semper pessadu chi siat un'òbrigu a fàghere campagnas in agiudu de sos pessighidos ètnicos e religiosos, in particulare in Germània e Àustria, cunsiderende sos crìmines de sa Germània nazista. At pessadu chi sa manera chi sos tedescos podent fàghere sos contos cun su tempus passadu issoro siat su de no abbarrare a sa muda in cara de àteros crìmines, comente sos crìmines de s'època istaliniana, sas espulsiones de massa de sos tedescos a pustis de su 1945 o sos genotzidas de oe.
Zülch est istadu unu de sos autores de sa rivista Bedrohte völker "Pòpulos minetzados" (ex Pogrom).

(Testu leadu e bortadu dae Wikipedia [https://es.wikipedia.org/wiki/Tilman_Z%C3%BClch])

Sa lege de Lidia Poët

FREDO VALLA — 2023-03-16T13:31:08Z

Una sèrie de Netflix "La legge di Lidia Pòet" tenet comente protagonista una fèmina otzitana de sas Baddes Valdesas, campada intre Otighentos e Noighentos, prima fèmina avogadu in Itàlia.

Sa Lidia Poët bera e sa Lidia Pòet de sa sèrie Netflix, interpretada dae Matilda De Angelis

Nudu meda, incongruèntzias e retitzèntzias culturales

De sa sèrie tv in sa prataforma Netflix nde sunt faeddende meda sos giornales e sa rete.
Paret chi siat un'èsitu mannu.

Sende gasi... Cumintzemus dae su sambenadu de Lìdia, nàschida in su 1855 in su burgu Traverse de Lo Prie (Perrero), badde Germanasca, duncas una badde otzitana de fide valdesa, in una famìlia benistante e, a su chi resurtat, praticante.
Issa, bastante dotada in sos istùdios, cun iscolas frecuentadas in Ginevra e in Losanna.
Nant chi, cunsiderende sos tempos, faeddaiat in frantzesu in famìlia, in italianu in foras de sas Baddes, in Pinerolo, Torinu, etc., e in s'otzitanu de sa badde sua cun sa gente de su logu. O, a su nessi, nant chi su patois lu cumprenderet (su patois otzitanu, comente lis agradat a nàrrere a sos cunnatzionales valdesos nostros, sende chi patois bògiat nàrrere a "faeddare cun sos pees", duncas tèngiat una connotatzione de minisprètziu).

Unas cantas àteras noas biogràficas: su frade est avogadu cun istùdiu in Pinerolo, Lìdia si nche marcat contra a sa voluntade de su babbu in sa Facultade de lege de s'Universidade de Torinu.

Si laùreat in su 1881 cun una tesi chi tratat de sa cunditzione de sa fèmina in sa sotziedade, in particulare de sa chistione de su votu feminile, negadu in cussa època.
Est sa prima fèmina in Itàlia chi si làureat in giurisprudèntzia.

Nche colat sos esàmenes pro devènnere procuradore generale e pedit s'iscritzione a s'albu de sos abogados.
Non sunt de acordu totus in s'Ordine de sos abogados de Torinu, ma est ammìtida a majoria.
Detzisione contrariada dae su procuradore de su Re in sa corte de Apellu, chi adduende motivos legales dèvidos a farta de normas pro s'esertzìtziu de sa professione dae pessones de su sessu feminile, blocat totu.

Lìdia, in su percursu longu suo de vida e de professione, connoschet a Victor Hugo, a Paul Verlaine, a De Amicis, a Lombroso.
Forsis, est de ideas sotzialistas.
Issèberat de defensare sos disamparados.
Leat parte, comente delegada, in cungressos internatzionales in contu de presones, de defensa de sos minores in tribunale...
Sunt noas chi so boghende dae sa rete e chi su letore interessadu at a pòdere istudiare prus in fine.

Su sambenadu, fia narende: in sa sèrie televisiva, su Poët, est devènnidu Pòet, paret —gasi ant naradu in sa cunferèntzia de presentada de sa pellìcula— "pro cunsentire a su sambenadu de lu pronuntziare mègius e a sa sèrie de èssere prus discansosa".

A nàrrere sa giusta, cun s'invasione bamba e provintziale de paràulas anglòfonas chi est currende in Itàlia, custu no mi l'isetaia. Chi unu nùmene cun unu sonu a sa frantzesa poderet catzare pùblicu a sa sèrie! Non paret beru!
Sighende custu filu, ite nde faghimus de s'investigadore famadu Hercules Poirot?
Fortzis unu "Puarotto"?

Est craru chi, in sa sèrie, chi decrarat de àere leadu comente modellu unu pessonàgiu istòricu (sena nde chèrrere fàghere "una ricostrutzione istòrica": issèberu bastante legìtimu) de orìgines valdesas, duncas protestantes, de Lìdia, chi —nde so cumbintu— ant a àere influidu in sos issèberos èticu-morales suos, MANCU UNU FAEDDU.

E, inoghe, mi dispraghet a lu nàrrere, sa comunidade valdesa, a su nessi a sa prima, no at espressadu peruna critica o duda, ma unu belle assolutòriu "s'importante est chi nde faeddent".

Ite podimus nàrrere?
Cada autore est lìberu in sos issèberos suos, sende chi deo non resesso a no agatare, in custos issèberos, carchi cosa de curiosu, de immotivadu, de limitadu in contu de cultura.

De sa vida privada de Lìdia, comente cumparet in sa sèrie de Netflix, b'at sa cunfirma chi sa prima "avogada" nostra fiat una fèmina libera, enèrgica e gherrera. Ma comente?
Mustrende·la giai dae sa prima incuadradura, nuda, amorende in positzione dominante?
Bisòngiu a beru b'aiat de cunfirmare chi fiat una fèmina —perdonade sa vulgaridade— chi non s'assugetaiat a si fàghere pònnere in suta?

De nudos bi nd'at a rèfudu finas in sa segunda puntada.
Non bi so resessidu a bìdere sas àteras... Non so unu bigotu, cunsìdero su corpus de sa fèmina sa proa de sa perfetzione de sa creatzione de Deus. In una pellìcula, sa nudidade bolet ammustrada in ue a beru bi bolet, a su nessi gosi paret a mie.

Non naro nudda de sas istòrias de sàmbene chi Lìdia, un'àtera "Sennora in grogu", risolvet in cada puntada, in càmbiu de su frade agigu tontu. De seguru non sunt cosa de ammentare!

Pedo, imbetzes, de mi crarire unas cantas minudèntzias:
• In sos ùrtimos annos de s'Otighentos, in Torinu (o in Pinerolo, in ue in realidade Lìdia aiat traballadu), bufaiant whiskj o vermouth e cognàc?
• Sas fèminas "lìberas" che a Lìdia impreaiant semper sos arresonos issoro cun sa paràula "cazzo"?

RISPETU E EDUCATZIONE

GIAGU LEDDA — 2023-03-16T08:30:56Z

No est petzi sa limba italiana sa chi est faghende iscumpàrrere sa limba sarda. Nono. Sa limba sarda est iscumparende pro sa mandronia de sos matessi faeddantes. Agiomai totus nois abbandonamus su sardu in antis chi s'interlocutore nostru abèrgiat sa buca, ca non s'ischit mai si si ofendet si comintzamus a li faeddare in sardu. Si esistit una duda: a foras su sardu. S'iscusa prus frecuente est chi si faghet pro "rispetu" e pro "educatzione", cosa chi inditat su gradu de perversidade psicològica chi cumportat s'inferiorizatzione. E non si tratat petzi de inferiorizatzione de sa limba, ma de inferiorizatzione de sos sardos. Semus nois etotu chi cuamus sa limba nostra, chi la reduimus a una simple faeddada de domo o de tzilleri, faeddada chi podet agiuare a una fèmina manna a rugrare una carrera, ma chi non servit in sa vida de cada die.

Si si tratat de una chistione de rispetu e de educatzione, comente est chi sos chi càmbiant de limba semus semper nois e non chie faeddat italianu? Comente est chi sa limba chi iscumparet est semper sa nostra? Si tratat de domìniu e tzerachia, e su tzeracu pro si defensare s'imbentat cale si siat iscusa, pro esempru: "A mie su chi m'importat est a mi cumprèndere cun una pessone." Iscusa de malu pagadore custa; e chie bi l'at naradu a vostè chi s'àtera pessone no lu cumprendet, si est nàschidu e pàschidu inoghe e in prus tenet una làurea? Comente mai no est isse chi passat a su sardu pro rispetu e educatzione e pro si cumprèndere cun s'àtera pessone? Pro una resone simple meda: ca semus sos sardos matessi chi cun su cumportamentu nostru li semus narende chi su sardu est una limba inùtile chi no est netzessàriu chi si faeddet.

In cantu a s'automatismu de càmbiu de limba, custu est su resurtadu de s'interiorizatzione de s'inferioridade pròpia; su sardu si cumportat cun sa matessi educatzione chi si cumportaiant sos negros cun sos biancos o sas fèminas cun sos òmines. Si tratat, in manera definitiva, de unu cumportamentu de tzerachia e domìniu, cunsighèntzia de unu protzessu anteriore de autoinferiorizatzione de s'identidade pròpia comente sardos, comente negros o comente fèminas.

Sa pregunta duncas est custa: esistit in Sardigna calicunu dispostu politicamente a artziare custu gradu de autoistima. Sos negros ant fatu custu protzessu; sas fèminas de medas paisos ant fatu custu protzessu. Meda mi timo chi nois, sos sardos, non tenimus peruna intentzione de lu fàghere.